गतकालीन वैभव
पर्यटन केल्याने किंवा जवळ्च्या अवतीभवतीच्या प्रदेशात भटकंती केल्याने त्या भूप्रदेशाचा भूगोल तर आपल्याला कळतोच पण त्या भूगोलापेक्षाही सुरस, मनोरंजक आणि थक्क करणारा इतिहासही आपल्याला कळतो. खरं म्हणजे इतिहासामुळेच आपल्याला भूगोल आवडू लागतो. एरवी एखाद्या प्रदेशाचा भूगोल म्हणजे अनेकदा कंटाळवाणे आणि रटाळ वर्णन, असा सर्वसामान्य माणसाचा समज होतो.

पण समजा या भौगोलिक परिसराला थोडाफार इतिहास जर आपल्याला ठाऊक असेल तर मात्र या परिसराशी तेथील वास्तू अथवा शिल्पाकृतीशी आपले भावनिक संबंध जोडले जातात. या भावबंधामुळेच शिल्पाकृती भग्न झालेली असली किंवा वास्तू ढासळलेली असली तरी तिच्याबद्दल आपुलकी, प्रेम आणि ऋणानुबंधाची जवळीक वाटू लागते. एरवी नीरस वाटणाऱ्या या गोष्टीत जिवंतपणा निर्माण होतो. गतकाळातील हरवलेल्या दुव्यांचा मेळ साधला जाऊन व त एकमेकांना सांधले जाऊन इतिहासकाळातील एक सलग चित्र मनात साकार होते.

महाराष्ट्रातील इतिहासकाळात बांधले गेलेले किल्ले किंवा सह्याद्रीच्या कुशीत कोरल्या गेलेल्या असंख्य गुंफांच्या बाबतीत हा अनुभव आपल्याला वारंवार येईल. कारण आज हे किल्ले किंवा लेण्या पूर्वस्थितीत नाहीत. तेथे बरीचशी पडझड झाली आहे. ऊन पाऊस आणि इतर नैसर्गिक आघातांमुळे या वास्तू पूर्वीचा आपला दिमाख आणि सौंदर्य आता हरावून बसल्या आहेत. पण तिथे जाताना आपल्याला थोडासा इतिहास जर माहीत असेल, तर या वास्तू आजही आपल्याला वैभवशाली वाटतात, अपूर्वाईच्या वाटतात, इतकंच नव्हे तर त्या पाहतांना आप्ल्या मागील पिढ्यांबद्दल अभिमान व आदर वाटू लागतो. महाराष्टातील किल्ले पाहताना आजही ऊर कसा भरुन येतो!
ऐतिहासिक किल्ले म्हटले की छत्रपती शिवरायांचे नाव आणि त्यांच्या शौर्यकथा मनात फेर धरु लागतात. छत्रपती शिवरायांनी आपल्या कर्तृत्वाने स्थापन केलेले हिंदवी स्वराज्य आणि ते चालविणारी मराठ्यांची सत्ता, हा महाराष्ट्रातील अवघ्या अबालवृध्दांचा अगदी जिव्हाळ्याचा विषय आहे. आणि म्हणूनच कदाचित महाराष्ट्रात सर्वदूर पसरलेले किल्ले छत्रपती शिवाजी राजे यांनीच बांधले असावेत, असा एक समज मराठी मनात दृढ झालेला आहे. मराठी सत्तेच्या कर्तृत्वाबद्दल मराठी माणसाच्या मनात हा जो दृढविश्वास आहे, त्यातून ह समज रुढ झालेल असला, तरी तो कही अंशी खरा आहे यात संशय नाही. मराठी सत्तेचं सारं राजकारण या कडेकोट किल्ल्यांमुळे बळकट, समर्थ आणि सुरक्षित झालं होतं.

शिवशाहीचे अमात्य रामचंद्रपंत यांनी आपल्या आज्ञापत्रात मराठी सत्तेच्या एकूण युध्दनीतीचे मर्म अतिशय मोजक्या आणि बोलक्या शब्दात व्यक्त केलेलं आहे. ते म्हणतातः ” गड-किल्ले म्हणजे स्वराज्याचे पंचप्राण होत. ज्या राज्याच्या दिमतीला बलवान नाविक दल आणि भक्कम जलदुर्ग आहोत तो राजा सागरी प्रदेशावरही साम्राज्य गाजवू शकतो.”

रामचंद्र पंत अमात्य यांनी नमूद केलेले हे वर्म म्हणजे छत्रपती शिवरायांनी व त्यानंतरच्या मराठी सत्तेने अवलंबिलेले यशस्वी युध्दनितीचं मर्म होय. छत्रपती शिवरायांपूर्वीच्या राजांनी त्यांच्या ताब्यात असलेल्या किल्ल्यांचा इतका जाणीवपूर्वक उपयोग त्यापूर्वी युध्दनितीसाठी केलेला नव्हता. युध्दात माघार घेतांना, शत्रूवर अचानक आक्रमण करताना आणि महिनोन्महिने शत्रूला दूर रोखण्यासाठी शिवरायांनी किल्ल्यांचा वापर एखाद्या व्यूह रचनेसारखा केला. इतकंच काय, त्यांनी आपली राजधानीसुध्दा रायगडासारख्या किल्ल्यावर वसविला होती. डोंगरी किल्ल्यावर राजधानी स्थापून राज्यकारभार करण्याची कल्पकता शिवाजी महाराजांपूर्वी किंवा नंतर क्वचितच दाखविली गेली असेल.

दख्खन पठारावर दक्षिणोत्तर पसरलेला सह्याद्री पर्वत व त्याच्या उपशाखा म्हणजे किल्ल्यांसाठी मोक्याची ठिकाणं. म्हणूनच या पर्वतराईत सर्वाधिक किल्ले बांधलेले आहेत. महाराष्ट्रातील एकूण लहानमोठ्या किल्ल्यांच्या संख्येबद्दल एकवाक्याता नाही. पण याबाबतच्या उपलब्ध आकडेवारीचा विचार करता ही संख्या ३००ते ३५० इतकी असावी. अर्थात या सर्वच किल्ल्यांची अवस्था आज तशी ढासळलेली आहे. गेल्या शतकभराच्या काळात युध्दतंत्रात खूपच बदल झालेला असल्याने किल्ल्यांचे महत्त्व आता लोप पावलेले आहे. एक इतिहासाची साक्ष देणारी वास्तू एवढेच महत्त्व किल्ल्यांना उरलेले आहे. असे असले तरी त्यांच्या पडझडीतून सुध्दा जो इतिहास आपल्याला कळतो त्याबद्दल यथार्थ अभिमान वाटतो, श्रीमंत एतिहासिक वारसा म्हणून त्यांचं महत्व आजही फार मोठं आहे. छत्रपती शिवरायांनी नेमक्या किती किल्ल्यांची प्रत्यक्ष उभारणी केली हे जरी आज नेमकं सांगता येत नसलं तरीही जवळपास १११ किल्ल्यांची बांधणी, पुनर्बांधणी आणि डागडुजी शिवाजी महाराजांनी केली होती व या किल्ल्यांना भक्कम, बुलंद आणि आजिंक्यावस्थ्येत आणलं होतं, सभासद बखरीवरुन निष्कर्ष निघतो. या असंख्य किल्ल्यांना प्रत्यक्ष भेट देणं हे तस अश्क्य कोटीतील काम असलं तरी त्यापैकी काही किल्ल्यांची भ्रमंती कराण आज प्रवासाच्या सुविधांमुळे सहज शक्य आहे. अशाच काही किल्ल्यांची माहिती पर्यटनाच्या दृष्टीने पुढे देण्याचा प्रयत्न आहे.

रायगड

छत्रपती शिवाजी राजे यांच्या स्वराज्याची राजधानी म्हणून रायगड हा डोंगरी किल्ला इतिहासकाळातच नव्हे तर आजही प्रसिध्द आहे. याच किल्ल्यात शिवाजी राजे यांचा राज्याभिषेक सोहळा झाला. एप्रिल, १६८० मध्ये त्यांचे अकाली निधन झाले तेसुध्दा याच गडावर ! अखेरची सात वर्षे त्यांनी या गडावरुनच कारभार पाहिला. तत्पूर्विंच्या इतिहासकाळात हा गड ’रायरी’ या नावाने ओळखला जात असे.
मराठी दौलतीतील अत्यंत अवघड आणि म्हणूनच सुरक्षित असलेला हा किल्ला होय. संपर्काच्या दृष्टीने व कारभाराच्या दृष्टीने तो शिवरायांना इतर किल्ल्यांपेक्षा अधिक सोयीचा वाटला. रायगड येथे राजधानी असल्याने या किल्ल्यात सर्व सोयीसुविधा होत्या. एक नगरीच तेथे वसवण्यात आली होती. समुद्र सपाटीपासून जवळपास ८५५ मिटर उंच असलेल्या रायगडावर जाण्यासाठी पायऱ्या असून त्याशिवाय असलेले अन्य मार्ग अतिशय कठिण आणि अवघड आहेत.
रायगड जिल्ह्यातील महाड या गावापासून उत्तरेला सुमारे २६ कि.मी. अंतरावर सह्याद्रीच्या माथ्यावर हा किल्ला उभा आहे. सभोवताली पर्वतराई, खोल दऱ्या आणि भुरळ घालणारा निसर्ग यामुळे हा किल्ला शोभिवंत दिसतो. या किल्ल्याचा भक्कमपणा, त्याची उंची, अवघड जागा आणि आजिंक्याता पाहून युरोपियन लोक त्यास ’पूर्वेकडील जिब्रॉल्टर’ म्हणत.
आतील नगररचना चांगली व तंत्रशुध्द होती. आज या गोष्टींच्या फक्त खुणाच आहेत. पण या अवशेषावरुनही रायगड किल्ल्याचं मूळ स्वरुप स्वरुप किती बुलंद होतं, याची कल्पना येते. कुणी म्हणतात की, रायगडची खरी शोभा पहायची असेल तर ती तोरणा किल्ल्यावरुन पहावी. लिंगाणा लिल्ल्यावरुनही रायगड जिल्ह्याचे मनोहारी दृष्य दिसते. हे दोन्ही लिल्ले रायगडाच्या अगदी दृष्टीपथात आहेत. रायगड, प्रतापगडही येथून दूरवर दिसतात. विशेष म्हणजे रायगड किल्ला मुंबई-पुणे-सातारा येथपासून सारख्या अंतरावर आहे. किल्ल्यावर आजही गंगासागर तलाव, बालेकिल्ला, नगारखाना, राजदरबार, रंगमहाल, जगदीश्वर मंदिर या वास्तू आपल्याला पहायला मिळतात. किल्ल्यावर महाराष्ट्र शासनातर्फे उभारलेली मेघडंबरी उत्कृष्ट आहे. महाराजांचे समाधीस्थळ ही तर रायगडावरील एक पवित्र निशाणी होय.
गंगासागर हा एक विशाल तलाव असून त्याचा उपयोग गडावरील पाण्याची गरज भागविण्यासाठी केला जात असे. या तलावाचे पाणी आजही चांगले आहे. असं म्हणतात की, या तलावात शिवकालीन संपत्तीचा खजिनाच दडलेला आहे. बालेकिल्ला म्हणजे बचावासाठी मोठी भक्कम तटबंदी आहे.
रायगडला जाण्यासाठी महाडमार्गे प्रवास करणे श्रेयस्कर आहे. महाड ते पाचाड हे अंतर जवळपास २४-२५ कि.मी. आहे. पाचाड हे रायगडाच्या पायथ्याशी असेलेले गाव. महाराजांच्या मातोश्री जिजाबाई यांचा महाल या ठिकाणी आहे. त्याची मात्र पडझड झाली आहे. पाचाडपासून रायगडाचा चढ सुरु होतो. मार्गात महा दरवाजा, हिरकणी बुरुज, टामक टोक ही ठिकाणं लागतात. पाचाडपर्यंत वाहनांनी प्रवास करता येतो.
नजिकचे स्टेशन : पुणे
पुणे -रायगड : १२६ कि.मी., मुंबई- रायगड : महाडमार्ग २१० कि.मी.
महाड-रायगड: २७ कि.मी.

कर्नाळा किल्ला

रायगड जिल्ह्यातील पाहण्यासारखा असेलेला हा दुसरा किल्ला मुंबईपासून अवघ्या ५५ कि.मी. अंतरावर आहे मुंबई-गोवा महामार्गावर पनवेल-पेण दरम्यान, पनवेलपासून सुमारे १५ कि.मी पण पेणच्या अलिकडे १०-१२ कि.मी अंतरावर हा जुना किल्ला आहे. हा डोंगरी लिल्ला असून ज्या डोंगरावर तो बांधण्यात आला आहे तो अगदी नजरेत भरणारा आहे.
किल्ल्याचा परिसर अतिशय रम्य असून घनदाट झाडीने व्यापलेला आहे. सभोवतालीसुध्दा दाट वनराई आहे. किल्ल्याच्या परिसरातील या वनश्रीमुळेच या परिसरात अनेक प्रकारची झाडं, वनस्पती तसेच तऱ्हेतऱ्हेचे पक्षी व प्राणी पहायला मिळतात. रंगीबेरंगी पक्षी आणि त्यांचा कर्णमधुर कलरव ऐकून मन खरोखरीच प्रसन्न होते. या रमणीय परिसरातून किल्ल्यावर जाण्याचा मार्ग आहे. किल्ल्याचा माथा समुद्रसपाटीपासून १५०० फूट उंच आहे. किल्ल्यावरील इतिहासकालीन दरवाजे, रसद ठेवण्याचे गोदाम, अशा वेगवेगळ्या वास्तू भग्नावस्थ्येत आहेत. किल्ल्याभोवतालचा परिसर प्राणी, पक्षी व वेगवेगळ्या वनस्प्तींनी गच्च भरलेला असल्याने ह परिसर अभयारण्य म्हणून घोषित केला आहे.
नजिकचे स्टेशन : पनवेल
मुंबई-पनवेल अंतर : ६९ कि.मी
ठाणे व दादरा-सी.एस.टी. पासून पनवेलपर्यंत जाता येते.

मुरुड जंजिरा

रायगड जिल्ह्यातील हा आणखी एक इतिहास प्रसिध्द किल्ला होय. पण हा किल्ला भर समुद्रात बांधण्यात आला असुन मराठी दौलतीच्या इतिहासात या किल्ल्याचा उल्लेख अनेकावार केलेला दिसतो. कोकण किनाऱ्याला लागूनच अलिबागच्या दक्षिणेकडे, अलिबागपासून जवळपास ५० कि.मी अंतरावर मुरुड हे एक तालुक्याचे गाव असून ते इतिहास प्रसिध्द आहे. या गावाचा परिसर अतिशय निसर्गरम्य आहे. नारळी-पोफळीच्या बागांनी या गावाचा आसमंत हिरवागार आहे. मुरुडच्या परिसरात काही इतिहासकालीन वास्तूंचे अवशेष अजूनही पहायला मिळातात. या गावात असलेला इतिहासकालीन राजवाडा ’नबावाचा राजवाडा’ म्हणून प्रसिध्द आहे. हा वाडा तसा जुनाट असला तरी भग्नावस्थेतही त्याची भव्यता, बांधकामातील सौंदर्य आजही आपल्याला थक्क करते.
मुरुड पासून अवघ्या दोन कि.मी. अतंरावर भर समुद्रातील एका बेटावर जंजिरा किल्ला उभा आहे. मुळातच मुरुडचा समुद्र किनारा अतिशय सुंदर आहे. किनाऱ्यावरुन दिसणारा हा भव्य किल्ला तर या सौंदर्यात आणखीनच भर टाकतो.
मुरुडचा जंजिरा किल्ला चहू बाजूंनी पाण्याने वेढला आहे. या किल्ल्यात जाण्यासाठी नावेने प्रवास करावा लागतो. किल्ल्यातील अंतर्भाग अजूनही चांगल्या स्थितीत आहे. पीर पंचायतन, सुरुलखानाचा वाडा, किल्ल्याची भक्क्म तटबंदी आणि या तटबंदीवर उभारण्यात आलेले अनेक भक्कम बुरुज आजही काळाशी टक्कर देत आहेत. किल्ल्यातील या बुरुजावर बसविलेल्या काही तोफ आझी इतिहासाची साक्ष देत आहेत.
३५० वर्षापूर्वी अहमसनगरचा राजा मलिक अंबरने या अभेद्य जलदुर्गाची उभारणी केली, असा इतिहासाचा दाखला आहे. कोकण किनाऱ्यावर उभ्या असलेल्या सर्व जलदुर्गात हा किल्ला अतिशय भक्कम आणि अभेद्य असल्याने तो सदैव अजिंक्य राहिला. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी तसेच त्यानंतरही मराठ्यांनी हा किल्ला सर करण्याचे अनेकदा प्रयत्न केले, पण ते असफल झाले. या किल्ल्यातील सिद्दी सरदारांनी हा किल्ला सदैव अजिंक्य राखला. शिवाजी महाराजांनी तर हा किल्ला हस्तगत करण्यासाठी या किल्ल्यानजिक पाच सहा कि.मी. अंतरावर पद्मदुर्ग नावाचा मजबूत किल्ला उभारला होता पण तरीही जंजिरा जिंकणं महाराजांना शक्य होऊ शकलं नही.
पद्मदुर्ग किल्लाही नावेनेच जाऊन पहावा लागतो. या ठिकाणी एम्.टी.डी.सी. तर्फे पर्यटकांसाठी निवास व्यवस्था आहे. मुंबई अथवा अलिबागहून मुरुड येथे जाण्यासाठी नियमितपणे बसेस असतात.
नजिकचे रेल्वे स्टेशन: रोहे (मुंबई-मंगलोर रेल्वे)
मुंबई-रोहे अंतर : १४४ कि.मी. (रेल्वेने), रोहे-मुरुड अंतर : १६ कि.मी.
मुंबई-मुरुड अंतर १६५ कि.मी (रस्त्याने)

कोरलई किल्ला

अलिबागपासून २०-२५ कि.मी. अंतरावरच आणखी एक लहानसा जलदुर्ग असून त्याचे नाव आहे कोरलई. कोरलई नावाच्या गावाजवळ हा कुल्ला समुद्रात बांधण्यात आला आहे. हा किल्ला तसा फारसा उंच नाही. आतील वास्तू मात्र भग्नावस्थेत आहेत. सुरुवातीला निजामाच्या ताब्यात असलेला हा किल्ला पोर्तुगिजांनी हस्तगत केला. त्यानंतर तो मराठ्यांनी काबीज केला व अखेरीस तो ब्रिटीश राजवटीच्या अखत्यारीत होता. अलिबागहून एक दिवसाच्या सहलीसाठी जाऊन हा किल्ला पाहता येतो व परत अलिबागला येता येते. किंवा पुढे मुरुडला जाऊन मुक्काम करता येतो. मुरुड-जंजिरा पाहताना कोरलई किल्ला वाटेतच असल्याने वेगळी वाट करुन तिथे जावे लागत नाही.
नजिकचे शहर : अलिबाग वा मुरुड
अलिबाग तेअ कोरलई : सुमारे २५ कि.मी., मुरुड ते कोरलई : सुमारे ३० कि.मी

अलिबागचा किल्ले कुलाबा

मराठ्यांच्या इतिहासात या जलदुर्गाला असाधारण महत्व होते. ९०० फूट लांब, ३५० फूट रुंद आणि २५ फूट उंची असलेला हा किल्ला एक प्रमुख आरमारी तळ म्हणून कान्होजी आंग्रे यांनी विकासित केला होता. रायगड जिल्ह्याचे मुख्यालय असलेल्या अलिबाग शहरालगतच्या सागर किनाऱ्यावर हा किल्ला उभा असून तेथील हीराकोट किल्ला, चुंबकीय वेधशाळा, कान्होजी आंग्रे यांची समाधी ही स्थानं प्रेक्षणीय आहेत. अलिबागचा समुद्र किनाराही अतिशय रमणीय आहे.
नजिकचे रेल्वे स्टेशन : पनवेल (६९ कि.मी.)
पनवेल-अलिबाग : ७१ कि.मी., मुंबई-अलिबाग : १०८ कि.मी.

रत्नागिरीचा किल्ला

रत्नागिरी येथील हा किल्ला १५ व्या शतकात बांधण्यात आला असून या किल्ल्यातून रत्नागिरी आणि भगवती बंदराची शोभा अतिशय रमणीय दिसते. भगवती बंदराचा किनारा अतिशय नयनरम्य असून किनारा अतिशय नयनरम्य असून किल्ल्यापासून हे बंदर अवघ्या ५ कि.मी. अंतरावर आहे. येथील थिबा पॅलेसही प्रसिध्द असून या राजवाड्यात ब्रिटिशांनी बर्मा देशाचा राजा थिबा यास नजरकैदेत ठेवले होते. इंग्रजांनी स्वा. सावरकरांना रत्नागिरी येथे बंदिवासात ठेवले होते. गणपतीपुळे हा सागर किनारा येथून अवघ्या २० कि.मी. अंतरावर आहे.
नजिकचे रेल्वे स्टेशन: रत्नागिरी
मुंबई-रत्नागिरी : ३४९ कि.मी.

सिंधुदुर्ग

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण नजिक शिवाजी महाराजांनी बांधलेला सिंधुदुर्ग हा जलदुर्ग आजही पर्यटकांचे प्रमुख आकर्षण आहे. सागरी आरमाराचा भक्कम तळ म्हणूनच त्याचा लौकीक शिवाजी महाराजांच्या काळात होता.
मालवण समुद्र किनाऱ्यापासून समुद्रात साधारणपणे अर्धा-पाऊण कि.मी. अंतरावर असलेल्या खडकाळ बेटावर हा किला बांधण्यात आला आहे. इ.स. १६६५ मध्ये हा किल्ला शिवाजी महाराजांनी स्वतःच्या देखरेखीखाली बांधला. या बांधकामासाठी त्यांनी १०० पोर्तुगीज तज्ज्ञांचे सहाय्य घेतले होते. असं म्हणतात की सुमारे ४८ एकर भूखंडावर बांधण्यात आलेल्या या भूखंडावर बांधण्यात आलेल्या या जलदुर्गासाठी शेकडो कारागीर व कष्टकरी तीन वर्षे अहोरात्र झटत होते.
सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या सभोवती सुमारे ९ मीटर उंच, ३.६ मीटर रुंद व सुमारे २ मैल परिघाचा कोट बांधण्यात आला आहे. किल्ल्यावर अनेक टेहळणी बुरुज असून तटाला लागून पन्नासहून अधिक विस्तृत बुरुज आहेत. शत्रुपक्षावर तोफांचा भडीमार करण्यासाठी या बुरुजांचा उपयोग केला जात असे. आजही ता बुरुजांवर जुन्या तोफा पहायला मिळतात. पुढे इ.स.१९१२ मध्ये हा अजिंक्य किल्ला ब्रिटिशांनी हस्तगत केला.
किल्ल्यात शिवाजी महाराजांची वीरासनात बसलेली मूर्ती असलेले मंदिर असून आजही त्या मूर्तीची लोक पूजा करतात. हे मंदिर शिवाजी महाराजांचे सुपुत्र राजाराम यांनी बांधले.
बाधकामाच्यावेळी महाराजांच्या हाताचे व पायांचे ठसे असलेले चुन्याचे दगड या ठिकाणी जतन करुन ठेवलेले आहेत. येथे एक भगवती मंदिरही आहे. सिंधुदुर्ग किल्ल्याला लागून असलेला सगर किनारा खुपच मनोहर आहे.
या परिसरात राहण्याची व्यवस्था नाही पण नजिकच्या अंतरावर असलेल्या तारकर्ली या पर्यटनस्थळी मात्र एम.टी.डी.सी. तर्फे निवासाची सोय आहे. तसेच एक उपहार गृहही तेथे आहे. मालवणी पदार्थांचा स्वाद या उपाहार गृहात चवीने घेता येतो. मालवण येथेही खाजगी हॉटेल्समध्ये राहता येते.
सिंधुदुर्गाला बाहेरुन संरक्षण देण्यासाठी समुद्रात अगदी नजिकच्या अंतरावर पद्मगड नावाचा दुसरा जलदुर्ग आहे.
नजिकचे रेल्वे स्टेशन: कुडाळ (कोकण रेल्वे)
मुंबई-कुडाळ: ४८७ कि.मी., कोल्हापूर-सिंधुदुर्ग: १५२ कि.मी.
मुंबई-सिंधुदुर्ग: ५१० कि.मी. (गोवा हायवे मार्गे), रत्नागिरी-सिंदुदुर्ह: २२० कि.मी.

विजयदुर्ग

सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवर देवगडच्या वरील बाजूस हा किल्ला आहे. हा किल्ला सुध्दा शिवाजी महाराजांनीच बांधला आहे. शिवाजी महाराजांच्या काळात हा किल्ला महत्त्वाचा आरमारी तळ म्हणून गणला जात होता. किल्ला खूप भक्कम आहे. किल्ल्याच्या सभोवताली तिहेरी तटबंदी असून त्यावर २७ बुरुज आहेत. समुद्रातील भक्कम खडकाळ बेटावर तो बांधलेला आहे. मुरुड-जंजिरा हस्तगत करता यावा व तो लढवता यावा म्हणून शिवाजी महाराजांनी हा जलदुर्ग बांधला. पश्चिम किनारपट्टीवरील हा अतिशय मोक्याचा आणि भक्कम किल्ला आहे. आता तो उत्तम मासेमारी बंदर म्हणून प्रसिध्द आहे.
नजिकचे रेल्वे स्टेशन : राजापूर
मुंबई – राजापूर : ४०१ कि.मी.

पन्हाळा किल्ला

मराठ्यांच्या इतिहासात या भुईकोट किल्ल्याचे महत्त्व फार मोठे आहे. एकतर तो अतिशय मोठा किल्ला आहे व शिवाजी महाराजांच्या जीवनाशी तो अगदी निगडीत आहे. पन्हाळगडाला सिद्दी जोहरने दिलेला वेढा तर खूप प्रसिध्द आहे. हा वेढा तोडूनच शिवाजी पन्हाळ्याहून विशालगडावर गेले होते. बाजी प्रभू देशपांडे यांनी या कामी जे शौर्य दाखविले ते तर अतुलनीय होते.
कोल्हापूरपासून अवघ्या २५ कि.मी. अंतरावर असलेला हा किल्ला तसा फार उंचीवर नाही. कोल्हापूर पासूनचे अंतर कमी असल्याने हा किल्ला आता कोल्हापूर शहराचाच अविभाज्य भाग झाला आहे. म्हणूनच कोल्हापूर ते पन्हाळा हे अंतर आता एस.टी. ने जाता येते. एस.टी. सेवाही नियमितपणे उपलब्ध असते.
अकराव्या शतकाच्या अखेरीस किंवा बाराव्या शतकाच्या प्रारंभी हा किल्ला बांधण्यात आला असावा. शिलाहार राजांनी ११९० पासून या किल्ल्यावर सत्ता प्रस्थापित केली. त्यानंतर यादवांनी व त्यानंतर बहामची राजाने तो ताब्यात घेतला. असे असले तरीही पन्हाळा किल्ल्याशी शिवशाहीचे घनिष्ट संबंध होते. शिवाजी महाराजांनी बहुतांश काळ पन्हाळगडावर घालविला.
मराठीतील पंतकवि मोरोपंत यांचा जन्म पन्हाळा येथेच झाला. ताराराणीचा राजवाडा, सज्जाकोठी, वाघ दरवाजा, राजदिंडी, तीन दरवाजा, अंबरनाथ, सोमेश्वर मंदिर, तबक उद्यान, संभाजी मंदिर आदि ऐतिहासिक स्थळे पाहण्यासाठी आहेत.
पन्हाळा थंड हवेचे ठिकाण म्हणूनही प्रसिध्द आहे. समुद्रसपाटीपासून हे स्थान जवळपास ९७७ मीटर उंच असल्याने येथील हवामान अतिशय चांगले आहे. एम्टीडीसी तर्फे येथे निवास व्यवस्था आहे.
नजिकचे रेल्वे स्टेशन : कोल्हापूर
कोल्हापूर-पन्हाळा अंतर २० कि.मी., मुंबई-कोल्हापूर-पन्हाळा अंतर ४२८ कि.मी.

विशाळगड

कोल्हापूर जिल्ह्यातच शाहूवाडी तालुक्यातील हा डोंगरी किल्ला इतिहास प्रसिध्द आहे. पन्हाळगडला सिद्दी जोहरने वेढा दिला असता ठाणबंद झालेले शिवाजी महाराज हा वेढा फोडून विशाळगडावर गेले व तेथे सुखरुप पोहोचावेत म्हणून बाजीप्रभू देशपांडे यांनी पावनखिंड (घोडखिंड) लढवून त्यासाठी आपले प्राणही वेचले होते. विशाळगड व पन्हाळगड या दुर्गांशी राजनिष्ठा आणि पराक्रम यांचा मोठा इतिहास निगडीत आहे.
हा गड समुद्रसपाटीपासून सुमारे १००३ मीटर उंचीवर असून गडाचे आवार सुमारे ३ कि.मी. लांब व १ कि.मी. रुंद आहे. पन्हाळ्यापासून हा किल्ला ५० कि.मी. लांब आहे. मुंबई – कोल्हापूर अंतर : ३९४ कि.मी., कोल्हापूर – पन्हाळा अंतर : ८८ कि.मी.

सिंहगड

पुणे शहरापासून २५ कि.मी. अंतरावर हा डोंगरी किल्ला आजही मोठ्या दिमाखात उभा आहे. गनिमी युध्दात सिंहगड हा अतिशय सुरक्षित किल्ला होता. छत्रपती शिवरायांनी इ. स. १६७० मध्ये तो मुस्लिम राजवटीकडून जिंकून घेतला. तोपर्यंत तो ‘कोंडाणा’ या नावाने ओळखला जात असे. परंतु किल्ला जिंकताना तानाजी मालुसरे या सिंहासारख्या शूर सेनापतीला वीरमरण आल्यामुळे त्याच्या स्मृत्यर्थ या किल्ल्याचे नाव ‘सिंहगड’ असे ठेवण्यात आले. शिवाजीराजांचे पुत्र राजाराम यांची येथे समाधी आहे. इ.स. १७०० मध्ये त्यांचे येथे निधन झाले.
दुर्दैवाने जुन्या इतिहासाची साक्ष देईल, असे एकही वास्तुशिल्प या गडावर अस्तित्वात नाही. इ.स. १८१८ मध्ये मराठ्यांचा पाडाव केल्यानंतर पेशव्यांनी हा किल्ला इंग्रजांच्या स्वाधीन केला. पण पूर्वी बांधलेले भक्कम दरवाजे आजही किल्ल्याची मजबुती दर्शवितात. ठिकठिकाणी भंगलेले तट व भिंती दिसतात.
लोकमान्य टिळकांना याच किल्ल्यात ब्रिटीशांनी बंदिस्त करुन नजरकैद केले होते. आर्य संस्कृतीवरील ग्रंथाचे लेखन त्यांनी येथील बंदिवासातच केले.
सिंहगडावरील ‘देवटाके’ हे जलाशय मात्र आजही शाबूत आहे. या तळ्यातील पाणी अतिशय चांगले आहे. कल्याण दरवाजा, तानाजी कडा, झुंजार बुरुज, कलावंतिणीचा बुरुज, किल्ल्याच्या मधोमध उभारलेले अमृतेश्वर मंदिर, किल्लेदार वाडा अशी काही ठिकाणं काळाच्या ओघात तग धरून आहेत.
नजिकचे स्टेशन : पुणे
पुणे – सिंहगड : २५ कि.मी., मुंबई – पुणे : १७२ कि.मी. (रस्त्याने)
मुंबई – पुणे : १९२ कि.मी. (रेल्वेने).

राजगड

सिंहगड ते राजगड हे अंतर फार नाही. कल्याण दरवाजाने सिंहगड उतरुन कल्याण गाव मार्गे पुणे-वेल्हे रोड ओलांडला की राजगडावर जाता येतं. पुणे-वेल्हे बसने प्रवास करुनही मार्गासणी गावात उतरलं की पुढे गुंजवणे गावातून राजगडला जाता येतं. पण इतर गडांच्या मानाने हा गड सर्वसामान्य माणसाला चढणे तसे कठिण आहे. राजगडावर इतर सोयीही उपलब्ध नसल्याने पर्यटकांपेक्षाही दुर्गभ्रमण करणाऱ्या गिर्यारोहकांसाठी राजगडला जाणे अतिशय आनंददायी ठरते.
राजगड हा किल्ला पुण्यापासून जवळपास ४० कि.मी. अंतरावर आहे. त्याची उंची १३७६ मीटर इतकी आहे. शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक होईपर्यंतच्या काळात सर्व कारभार याच गडावरुन केला जात असे. एका अर्थाने रायगड हे राजधानीचे ठिकाण होण्यापूर्वी राजगड हीच शिवाजी महाराजांची राजधानी होती. यादृष्टीने राजगडावर महत्त्व मराठ्यांच्या इतिहासात रायगडाइतकेच मोठे आहे. रायगडाला राजधानीचा दर्जा मिळाल्यानंतरही राजगडाचं महत्त्व मुळीच कमी झालं नव्हतं.
राजगडाच्या तिन्ही बाजूला अनुक्रमे सुवेळा माची, पद्मावती माची तसेच संजीवनी माची अशा तीन माच्या असून मध्यभागी बालेकिल्ला आहे. गडाला तीन दरवाजे आहेत. किल्ल्याच्या परिसरात एक मंदिर व एक तळे आहे. त्यांना पद्मावती तळे म्हणतात. किल्ल्याच्या परिसरात काही वाडेही भग्न अवस्थेत उभे आहेत. बालेकिल्ला चढायला अवघड असून त्याची उंची जवळपास १५० ते १६० मीटर इतकी असावी. राजगडावरुन सभोवताली पसरलेला परिसर रम्य दिसतो. दूरवर बारकाईने पाहिलं तर मकरंदगड, रायगड, तोरणा, सिंहगड, पुरंदरे हे किल्ले नजरेस पडतात. इ. स. १७०४ मध्ये शिवाजी महाराजांच्या मृत्युनंतर मात्र औरंगजेबाने हा किल्ला जिंकून घेतला.
नजिकचे स्टेशन : पुणे
पुणे-वेल्हे बसने विंझर या गावी उतरुन पुढे साखर गावातून गडावर जाता येते. गडाच्या जवळची वाट मात्र थोडीफार चढणीची व बिकट आहे. चार तासात या वाटेने गडावर जाता येते. मात्र गडावर खाण्यापिण्याची किंवा राहण्याची सोय नाही.

तोरणा किल्ला

तोरणा किल्ला हाही इतिहासप्रसिध्द किल्ला असून तो पुणे जिल्ह्यातच वेल्हे या गावानजिक आहे. हा किल्ला जिंकूनच शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचे तोरण बांधले. त्यानंतर या किल्ल्याची त्यांनी डागडुजी करुन तो भक्कम केला. हा किल्ला राजगडापेक्षाही उंच म्हणजे जवळपास १४०० मीटर उंच आहे. हा गड उंचीने व आकाराने मोठा असल्याने त्यास ‘प्रचंडगड’ या नावानेही संबोधले जात असे.
गडाला दोन दरवाजे आहेत. ‘तोरणजाई’ देवीचे मंदिर आहे. ‘तोरणेश्वर’ नावाचेही एक आणखी मंदिर आहे. दोन पाण्याची तळी असून त्यास तोरण टाके व खोकड टाके असे म्हणतात.
गडावर असलेली बुधला माची आकाराने खुप मोठी आहे. कदाचित या आकारामुळेच गडाला प्रचंडगड असे नाव पडले असावे. गडावरील झुंजार माचीही पाहण्यासारखी आहे. गडावरील बुरुज भक्कम आहेत. हनुमान बुरुज, भेल बुरुज, टकमक बुरुज अशी त्यांची नावे आहेत. राजगडाप्रमाणे हाही गड औरंगजेबाने इ.स. १७०४ मध्ये जिंकून घेतला.
नजिकचे स्टेशन : पुणे
पुणे-वेल्हे अंतर : ६० कि. मी.

प्रतापगड

महाबळेश्वर या थंड हवेच्या शहरापासून प्रतापगड अवघ्या २०-२१ कि.मी. अंतरावर आहे. हा किल्ला स्वत: शिवाजी महाराजांनी इ.स. १६५७ मध्ये बांधला. अफझलखानाचा वध याच गडाच्या पायथ्याशी झाला. शिवाजी महाराजांच्या आयुष्यातील या थरारक घटनेमुळेच प्रतापगड हा मराठ्यांच्या इतिहासात मशहूर आहे. याच किल्ल्यावर शिवाजी महाराजांनी भवानी देवीचे मंदिर बांधले आहे.
प्रतापगडाची उंची जवळपास ११०० मीटर इतकी आहे. गडावरील परिसरात टेहेळणी बुरुज, समर्थ रामदासांनी स्थापन केलेले हनुमानाचे मंदिर, बाले किल्ल्याचा परिसर, त्यातील महाराजांचा वाडा आदि अवशेष पहायला मिळतात. किल्ल्याला अनेक बुरुज असून ते आजही भक्कम आहेत. पाण्याचा पुरवठा करण्यासाठी काही तळीही बांधण्यात आलेली आहेत.
अलिकडच्या काळात या गडावरील परिसरात मोठ्या प्रमाणावर बागकाम करण्यात आले आहे. हा किल्ला पाहण्यासाठी पर्यटक मोठ्या संख्येने येत असल्याने खाण्यापिण्याच्या सोयी उपलब्ध आहेत. महाबळेश्वर येथे मुक्काम करुन हा गड सावकाशपणे पाहता येतो व परत महाबळेश्वरला मुक्कामासाठी माघारी जाता येते. महाबळेश्वर ते प्रतापगड अशी बस सेवाही एस्.टी. मार्फत उपलब्ध आहे.
नजिकचे ठिकाण : महाबळेश्वर
मुंबई – महाबळेश्वर : २८३ कि.मी.,
पुणे – महाबळेश्वर : १२० कि.मी.,
सातारा – वाई – महाबळेश्वर : ७६ कि.मी.

लोहगड-विसापूर

मुंबई-पुणे मार्गावरुन जाताना हे दोन्ही किल्ले दिसतात. सातवाहन काळात बांधलेले हे किल्ले एकमेकांपासून नजिक आहेत. मळवली या मुंबई-पुणे रेल्वे मार्गावरील स्टेशनापासून हे दोन्ही किल्ले जवळ आहेत. मळवलीहून भाजा गावापर्यंत सुमारे ३-४ कि.मी. पायी प्रवास केल्यानंतर पुढे गायमुख खिंडीपर्यंत पायवाटेन प्रवास करावा लागतो. गायमुख खिंडीजवळ ही पायवाट दुतर्फा जाते. त्यापैकी एका वाटेने लोहगडला जाता येते तर दुसरी विसापूर गडाकडे नेते.
भाजे या गावापासून एक कि.मी. अंतरावर असलेल्या डोंगरात भाज्याच्या १८ बौध्द लेण्या आहेत. विसापूर किल्ल्याच्या परिसरात त्रिकोणी आकाराचा बेडशी डोंगर असून या डोंगरात बेडसे लेण्या आहेत. लोणावळ्याहूनही येथे जाता येते.
लोहगडाची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे १०३४ मीटर आहे तर विसापूर किल्ल्याची समुद्रसपाटीपासूनची उंची १०८१ मीटर इतकी आहे. लोहगडाच्या पायथ्याशीच लोहगडवाडी हे गाव आहे. गडावर जाताना गणेश दरवाजा, नारायण दरवाजा आणि हनुमान दरवाजा असे चार बुलंद दरवाजे ओलांडून जावे लागते. त्यानंतर मुख्य दरवाजा किंवा महादरवाजा आहे. गडाच्या अंतर्भागात दोन कोठीघरं, एक मशीद तसेच एक तलाव आहे. तटबंदी अजून सुस्थितीत आहे. येथून जवळच कार्ल्याच्या लेण्या आहेत. येथून नजिकच कार्ल्याचे पर्यटक निवास आहेत. खंडाळा व लोणावळा येथूनही या किल्ल्यांवर जाता येते.
नजिकचे रेल्वे स्टेशन : मळवली (मुंबई-पुणे रेल्वे)
मुंबई-मळवली : १२६ कि.मी., मुंबई-लोणावळा : ११८ कि.मी. (रेल्वेने) १०४ (रस्त्याने)