सीमाप्रश्न म्हणजे मराठी भाषिकांचा जिव्हाळ्याचा प्रश्न. महाराष्ट्र-कर्नाटक यांतील वादग्रस्त भाग महाराष्ट्रात यावा, महाजन कमिशनने केलेला अन्याय दूर व्हावा यासाठी शिवसेना मनापासून या विषयावर सतत बोलत असते. मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र समितीची संपूर्ण महाराष्ट्र समिती झाली, परंतु समितीने या प्रश्नावर तीव्र आंदोलन केले नाही. किंबहुना महाराष्ट्रात मुंबई आल्यानंतर संयुक्त महाराष्ट्र समिती हळूहळू निस्तेज होऊ लागली. म्हणून महाराष्ट्रातल्या आणि कर्नाटकातल्या मराठी माणसाला चेतविण्याचे काम आवश्यक होते. शिवसेनाप्रमुखांनी हे अचूक ओळखले आणि १९६७ च्या ऑक्टोबर महिन्यात बेळगाव-कारवारच्या सीमा भागातील जनतेच्या मागणीस पाठिंबा दर्शविण्यासाठी महाराष्ट्रभर ‘काळा दिन’ पाळण्याचे आवाहन मराठी जनतेला एक पत्रक काढून केले. त्या दिवशी घराघरावर काळे झेंडे लावावेत आणि दंडावर व छातीवर काळ्या फिती लावाव्यात, असा आदेश शिवसैनिकांना देण्यात आला. ‘असहाय्य, एकाकी, हताश सीमा भागातील जनतेच्या पाठीशी आता महाराष्ट्राने खंबीरपणे उभे राहिले पाहिजे’ असे शिवसेनाप्रमुखांचे मत झाले.
सीमा प्रश्न आंदोलन (१९६७)
मा. बाळासाहेब आणि महाराष्ट्र एकीकरण समितीच्या आदेशानुसार बेळगाव परिसरात कडकडीत हरताळ पाळण्यात आला. बेळगावातील दुकाने, बाजारपेठा व कारखाने पूर्णपणे बंद झाले. महाराष्ट्र एकीकरण समितीच्या निमंत्रणावरून शिवसेनाप्रमुख त्या दिवशी बेळगावात आले होते. त्यांचे प्रचंड स्वागत करण्यात आले. सुमारे चार हजार सायकलस्वारांच्या फेरीत ते मोटारीतून निघाले. त्या वेळी त्यांच्याबरोबर एकीकरण समितीचे नेते सर्वश्री बा.रं. सुंठणकर, बाबूराव ठाकूर, बळवंतराव सायनाक वगैरे मंडळी होती. बारा वर्षे सीमा प्रांतासाठी जिद्दीने लढा देणारे आमदार श्री. सायनाक, श्री. सुंठणकर आणि श्री. बाबूराव ठाकूर या त्रिमूर्तीची भाषणे झाल्यानंतर बेळगाव जनतेला आशेचा दिलासा देत बाळासाहेब म्हणाले, “पुढल्या वर्षी तुम्हाला ‘काळा दिवस’ साजरा करावा लागणार नाही, ते अश्रू पुसा आणि चला माझ्याबरोबर. जर तोडलेला सीमा भाग जोडला गेला नाही तर त्याचे भयंकर परिणाम झाल्याखेरीज राहणार नाहीत. कारण लोकशाहीचे सर्व मार्ग संपले, आता हा प्रश्न रस्त्यावर येऊन सोडवावा लागेल.”
मा. बाळासाहेबांच्या सभेनंतर मुंबईत ठिकठिकाणी सभा सुरू झाल्या. या सभांमध्ये शिवसेनेचे नेते आणि बाळासाहेबांच्या तोफा धडाडू लागल्या. अभ्युदयनगर, काळाचौकी येथे सभा झाली आणि शिवाजी पार्कवरही प्रचंड सभा घेण्यात आली. स्वतः शिवसेनाप्रमुखांनी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांना निवेदन सादर केले आणि हा प्रश्न एक वर्षाच्या आत सोडवावा असा आग्रह धरला.
ठिकठिकाणच्या सभांमधून श्री. बाळासाहेब ठाकरे मराठी लोकांना म्हणत असत, “महाराष्ट्राला मुंबई मिळाली म्हणून आपण खूष राहता कामा नये. सीमा भाग कसा पेटलाय ते पाहा. बेळगाव-कारवार-निपाणी-बिदर-भालकी महाराष्ट्रात येईतो आपण जंग जंग पछाडले पाहिजे. तिथल्या बायांची तडफ काय सांगू तुम्हाला! छातीवर बंदूक रोखून एका मातेला विचारलं, “मुलगा कुठे आहे?” तिने खणखणीत जवाब दिला, “सांगत नाही. चालव गोळी! तुझी गोळी आरपार गेली तरी सांगणार नाही.” पाहा, गोळीला भीत नाही! हा प्रश्न सुटत नाही म्हणजे काय? इथे मला हिटलरचं उदाहरण द्यावंसं वाटतं. हिटलरला सुभाषबाबू भेटायला गेले तेव्हा त्यांना हिटलरने विचारलं, “तुम्ही किती लोक आहात?” सुभाषबाबू म्हणाले, “चाळीस कोटी.” हिटलरनं पुन्हा विचारलं, “ब्रिटिश किती आहेत?” सुभाषबाबूंनी सांगितले. “दहा ते पंधरा लाख!” त्यावर हिटलर म्हणाला, ” बस्स, चाळीस कोटी लोक नुसते चिडून त्यांच्या अंगावर चालून जाल तरी ब्रिटिशांना देशाबाहेर जावं लागेल!” तसंच आमचं आहे. आम्ही फुटून गेलो आहोत म्हणून हा प्रश्न सुटत नाही. शिवसेनेवर, माझ्यावर मेहेरबानी म्हणून नव्हे, परंतु महाराष्ट्रासाठी म्हणून एक व्हा. घाटी-कोकणी, ब्राह्मण-ब्राह्मणेतर, शहाण्णवकुळी-ब्याण्णवकुळी, मराठा-मराठेतर हे सारे भेद गाडून टाका आणि बेळगावकरांसाठी ज्या वेळी खरोखर लढण्याची वेळ येईल तेव्हा तुम्ही काय कराल त्याचा कौल द्या.”
परळ शाखेच्या वाढदिवसाच्या दिवशी कामगार मैदानावरील सभेत बाळासाहेबांनी पुन्हा एकदा सीमा प्रश्नासाठी तीव्र आंदोलन करण्याची घोषणा केली. येता प्रजासत्ताक दिन हा सीमा प्रदेशातील प्रजेच्या हक्कासाठी लढण्याची प्रतिज्ञा करण्याचा दिवस म्हणून शिवसेना पाळणार आहे, असे त्यांनी सांगितले. ते पुढे म्हणाले की, “हा प्रश्न केव्हा सोडवणार हे जोपर्यंत केंद्रामधील सरकार सांगत नाही, तोपर्यंत काँग्रेस नेत्यांना व केंद्रीय मंत्र्यांना मुंबईत येऊ द्यायचं नाही. त्यांचे मुंबईचे रस्ते रोखून धरायचे असा शिवसेनेने संकल्प सोडला आहे. या मार्गाशिवाय आता गत्यंतर राहिलेलं नाही.”
याच सुमारास शिवसेनेचे नेते दत्ताजी साळवी व मनोहर जोशी यांची बेळगावात सभा झाली. आपल्या भाषणात ते म्हणाले, “मुंबईच्या विमानतळावर कोणताही केंद्रीय मंत्री २६ जानेवारीनंतर उतरल्यास त्याला विमानतळापासून राजभवनापर्यंत शिवसैनिक जाऊच देणार नाहीत. सीमाप्रश्नासाठी निधड्या छातीने त्यांच्या मोटारीसमोर आडवे पडतील. पोलिसांनी खुशाल गोळीबार, लाठीमार करावा, आम्ही पर्वा करीत नाही.” त्याच वेळी मा. बाळासाहेबांनी पुण्यात जाहीर सभेत सांगितले की, “सीमाप्रश्न सोडवण्याची निश्चित मुदत ठरवेपर्यंत पंतप्रधान, उपपंतप्रधान, केंद्रीय गृहमंत्री, काँग्रेस अध्यक्ष श्री. निजलिंगप्पा व म्हैसूरचे मुख्यमंत्री श्री. वीरेंद्र पाटील यांच्याविरोधी ‘मुंबई बंद’चा कार्यक्रम तारीख २६ जानेवारीनंतर घेण्यात येईल. हे श्रेष्ठी मुंबईत येतील त्या वेळी शिवसैनिक त्यांच्या मोटारीसमोर आडवे पडतील.”
शिवसेनाप्रमुख श्री. बाळासाहेब ठाकरे यांनी सीमावासीयांना दिलासा दिला होता की, ‘१ नोव्हेंबरला तुम्हाला काळा दिवस पाळावा लागणार नाही. शिवसेना त्यासाठी आकाशपाताळ एक करील.’ प्रजासत्ताक दिनाला ही मुदत संपली. त्यामुळे २७ तारखेला शिवसेना रस्त्यावर उतरली. माहीम, शिवाजी पार्क, पोर्तुगीज चर्च, प्रभादेवी आणि वरळीच्या नाक्यावर सत्याग्रहींच्या तुकड्या उभ्या राहिल्या. ठाण्याचे नगराध्यक्ष श्री. वसंतराव मराठे यांच्याकडे माहीमच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व होते, तर शिवाजी पार्कचे नेतृत्व सर्वश्री दताजी साळवी व सुधीर जोशी यांच्याकडे होते. पोर्तुगीज चर्चला होते मनोहर जोशी. प्रभादेवीला डॉ. खरुडे व राजा साळवी, साटम गुरुजी तर वरळी नाक्यावर गावडे, तावडे, नलावडे ही नगरसेवक त्रयी होती. माहीमच्या बस डेपोजवळ वसंतराव मराठे जबरदस्त मुसंडी मारून गाडीसमोर आडवे पडले. सगळ्याच सत्याग्रहींनी तो कित्ता गिरवला. मग एकच गडबड उडाली. शेवटी कशीबशी सत्याग्रहींना चुकवून गाडी पुढे गेली नि दिशा बदलून प्रभादेवीपर्यंत पोहोचली. वरळीपर्यंत पाच ठिकाणी यशवंतरावांची गाडी अडविण्यात आली. शेवटी सर्व सत्याग्रही शिवसेना कचेरीवर जमले. त्या ठिकाणी बाळासाहेब त्यांना उद्देशून म्हणाले, “नामदार यशवंतरावांना मार्ग बदलायला लावला यातच आपला विजय झाला आहे. लाठ्या-गोळ्यांना तोंड देऊन सीमा लढा यशस्वी करू.’’
२ फेब्रुवारीला सायंकाळी ६ वाजता सीमा प्रश्नाबाबत शिवसेनेचा विराट मेळावा भरला होता. त्या वेळी शिवसेनाप्रमुखांनी आपल्या परखड भाषेत विचार मांडले. ते म्हणाले, “आज दिवसभर मला फोन येत होते. काय? तर म्हणे १४४ कलम आहे. सभा होणार की नाही? आज मलाही ताकद अजमावून पाहायची होती. मी सांगितलं, सभा होणार. १४४ कलम यशवंतराव चव्हाणांसाठी होतं. ते आले नि गेले. जाताना १४४ कलम घेऊन गेले. आज काय प्रकार चाललाय? पोलिसांना हुकून सुटलेत. चेचा, फोडा, दडपून टाका! हा लढा मोठ्या विचित्र परिस्थितीत लढवावा लागेल. लाठीमार-टियरगॅस-गोळ्या झाडल्या जातील. काल स्टेज त्या बाजूला होते. आज महाराजांच्या समोर आहे. महाराज आमच्या मागे आहेत. त्यांनी आशीर्वाद दिलेला आहे. अहो यशवंतराव, याला नशीब लागते.
याच सभेत महाराष्ट्र एकीकरण समितीचे नेते श्री. बाबूराव ठाकूर यांनी गर्जना केली, “सीमाप्रश्नाची तड लावण्यासाठी शिवसेनेने सुरू केलेला लढा हा सीमावासीयांना मिळालेला एक दिलासा आहे. दोनशे मैल लांब नि पन्नास मैल रुंद अशा त्या सीमा भागात राहणारी जी जनता आहे तिचा आवाज आज गेली बारा वर्षे महाराष्ट्राच्या कानीकपाळी पडत आहे. या अपेक्षित अशा महाराष्ट्राने हा सीमाप्रश्न सोडविला पाहिजे. सीमा लढ्याइतका दीर्घकाळ लढा काँग्रेसच्या इतिहासातही झालेला नाही. सीमाप्रश्न हा पुढाऱ्यांचा लढा नाही तर तो जनतेचा लढा आहे. सारे मराठी बांधव एकत्र नांदावेत ही अगदी साधी मागणी आहे आणि त्यासाठी लढा आहे. पण न्यायासाठी केवढं हे दिव्य करावं लागत आहे! सीमा भागांतील जनतेला धीर देणारा पुरुष या दृष्टीने मी बाळासाहेब ठाकरे यांना मानतो. सीमाप्रश्नाची तड लावण्यासाठी आज शिवसेना महाराष्ट्राची अस्मिता जागी करीत आहे याबद्दल शिवसेनेला माझे शतश: धन्यवाद!” (टाळ्यांचा प्रचंड कडकडाट)
याच सभेत शे.का. पक्षाचे बापूसाहेब लाड, संयुक्त समाजवादी पक्षाचे बापूसाहेब काळदाते व प्रजासमाजवादी पक्षाचे नेते यांनी सीमा प्रश्नावर शिवसेनेच्या लढ्याला सहकार्याचा हात पुढे केला आणि शिवसेनाप्रमुख या नात्याने त्यांचे सहकार्य मी स्वीकारीत असल्याचे जाहीर करतो असे श्री. बाळासाहेब ठाकरे यांनी टाळ्यांच्या गजरात जाहीर केले. ते पुढे म्हणाले, “येत्या काही दिवसांत शिवसेना नेत्यांना तुरुंगात टाकण्यात येईल असा संभव आहे. पण तसं झालं तर शिवसैनिक चवताळून बाहेर येतील आणि मग नुसते पोलिसांनी भागणार नाही, सैन्य बोलवावं लागेल.” लाठ्या, अश्रुधूर, गोळीबार यांना तोंड देऊन प्रखरपणे लढा चालविण्याची शपथ त्यांनी शिवरायांच्या साक्षीने सभेला उपस्थित हजारो शिवसैनिकांकाडून घेतली आणि हे सारे होत असतानाच फेब्रुवारी, १९६९ मध्ये भारताचे उपपंतप्रधान ना. मोरारजी देसाई मुंबईत येणार असल्याने जाहीर झाले आणि शिवसेनेने त्यांची गाडी अडवून त्यांना निवेदन देण्याचे जाहीर केले.
भारताचे उपपंतप्रधान ना. मोरारजी देसाई रात्री मुंबईत आले आणि त्यांची मोटार अफाट पोलीस बंदोबस्तात कोठेही न थांबता अक्षरश: भरधाव वेगाने माहीम येथे शांततेने निदर्शने करणाऱ्या शिवसैनिकांना उडवून, जबर जखमी करून निघून गेली. शिवसेनेचे छायाचित्रकार अशोक करंबळेकर जबर जखमी झाले. त्यांची मांडी दणकली. बेशुध्दावस्थेत त्यांना टॅक्सीने ‘मार्मिक’ कचेरीवर नेण्यात आले. आणखी एक शिवसैनिक सत्यकांत पेणकर याच्या तर अंगावरून गाडी गेली आणि शिवाजी पार्क दादर भागात तुफान चकमकी होऊन रणकंदन माजले. पोलिसांनी पाशवी लाठीमार केला व अश्रुधूर सोडला. महापौरांच्या घराजवळील एका पोलीस चौकीला आग लावण्यात आली. सिटीलाईट सिनेमाजवळ तीन पोलीस चौक्या भस्मसात करण्यात आल्या. शिवसेनाप्रमुखांनी रात्री ‘नवाकाळ’ला सांगितले की, “आमचा पोलिसांनी संपूर्ण विश्वासघात केला. मोरारजी देसाई ज्या गुर्मीत भरधाव मोटारी सोडून गेले, ती गुर्मी अनपेक्षित आणि चीड आणणारी आहे. संयमाचा कडेलोट झाला. आता मुंबईसाठी जसा उग्र लढा तसाच दिला जाईल आणि परिणामांची जबाबदारी आमची नाही. पोलीस कमिशनर श्री. मोडक आणि डी.सी.पी. श्री. डफळे यांच्यात आणि आमच्यात असं ठरलं होतं की, मोरारजी देसाईंनी गाडी थांबवायची आणि आम्ही सीमा भागासंबंधी निवेदन द्यायचं. परंतु पोलिसांनी वचनभंग केला आहे.”
मोरारजींच्या उर्मट अरेरावी वृत्तीमुळे आणि पोलिसांच्या विश्वासघातामुळे शिवसैनिक भडकले. लालबाग, दादर येथे भीषण रणकंदन माजले. अनेक बसेस जाळण्यात आल्या. पोलिसांनी गोळीबाराच्या अकरा फैरी झाडल्या. संपूर्ण वाहतूक बंद पडली. लाठीमार व अश्रुधुराचे सत्र चालूच राहिले. रात्री दहानंतरचे भंयकर दृश्य दिसत होते. चित्रा टॉकीजसमोर बसेस जळत होत्या. एकामागोमाग तीन बसेस जळाल्या. डॉ. आंबेडकर मार्गावर व दादर भागात ट्युबलाईटस् सर्रासपणे फोडण्यात येत होत्या व पोलीस लाठीमार करीत पाठलाग करीत होते. रात्री ८.४५ वाजता शिवसेना नेते श्री. दत्ताजी साळवी व इतर शिवसैनिकांनी भोईवाडा मैदानाजवळ १४४ कलम मोडले व त्यांना अटक झाली. मनोहर कोकाटे, ज्ञानेश तांडेल, घाणेकर, शाहीर पांडुरंग पवार हे कार्यकर्ते त्यांच्याबरोबर होते. ‘बेळगावसह संयुक्त महाराष्ट्र झालाच पाहिजे’ ,‘शिवसेना झिंदाबाद’ अशा घोषणा ते देत होते. शिवसेनेचे हे आंदोलन जवळजवळ चार दिवस चालू होते. सर्व मुंबईत तुफानी दंगल झाली. सुरुवातीला गोळीबारात ७ ठार व ३५ जखमी झाले. वरळी ते माहीम तीन रात्री कर्फ्यू जारी करण्यात आला. माहीम रेल्वे स्टेशन जाळण्यात आले. सेंच्युरी बाजारच्या काचा फोडण्यात आल्या आणि दंगल हळूहळू गिरगाव व उपनगरातही पोहोचली. ठाण्यातही सत्याग्रह करण्यात आला.
१० फेब्रुवारी रोजी सैन्य सज्ज ठेवण्याचे आदेश सरकारने काढले आणि गोळीबारात ३० ठार, १५१ जखमी झाल्याचे अधिकृतपणे सांगण्यात आले. दिवसा गिरगाव, माहीम भागात कर्फ्यू जारी करण्यात आला. सरकारने कडक उपाययोजना करण्याचा इशारा दिला, परंतु त्याच सुमारास प्लाझा सिनेमासमोर पोलिसांना पकडून बांधून ठेवून अॅटोमिक एनर्जीच्या बसेस जाळण्यात आल्या. रस्त्यात अडथळे निर्माण करून अडविण्यात आले. मुंबईतील सारी वाहतूक थांबली आणि अचानक शिवसेनाप्रमुख श्री. बाळासाहेब ठाकरे यांचे ताबडतोब शांतता प्रस्थापित करण्याचे आदेश तुरुंगातून काढण्यात आले. त्यामध्ये शिवसैनिकांना उद्देशून म्हटले होते की, “कोणत्याही परिस्थितील आपल्या लढ्याचा फायदा कम्युनिस्टांना उठवू देऊ नका.” ११ तारखेला जे आकडे प्रसिध्द झाले ते – मृतांची संख्या ४० आणि जखमींची १५० असे होते. इंदिरा गांधी यांनी मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांना सूचना दिल्या की, लष्कर किंवा केंद्रीय राखीव पोलीस दल बोलावून दंगल शमवावी. परंतु त्याची जरूर पडली नाही. वणवा विझला, कारण शिवसेनाप्रमुखांचे शांततेचे आवाहन हेच त्याचे कारण होते. दादरमध्ये तर ट्रान्सफर सीनच दिसला, दुपारनंतर आश्चर्यच झाले. हळूहळू दुकानदारांनी दुकाने उघडली. केरोसिनच्या रांगा लागल्या, पण विशेष म्हणजे रस्ते साफ करण्यात शिवसेनेचे लोक आघाडीवर होते. सुमारे चार दिवस पेटत राहिलेली मुंबई विझली आणि नागरिकांनी शांततेचा नि:श्वास टाकला. एकूण ६९ जण आंदोलनात हुतात्मे झाले. या हुतात्म्यांमध्ये महानगर टेलिफोन निगम कर्मचारी महासंघाचे खजिनदार व ज्येष्ठ शिवसैनिक श्री. मारुती साळुंखे यांचे वडील सीताराम धोंडू साळुंखे यांचाही समावेश होता. सीताराम साळुंखे हेही एक ज्येष्ठ शिवसैनिकच होते.
महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमा प्रश्नाचा हा वाद अद्यापही मिटलेला नाही. अलीकडेच येळ्ळूर येथील मराठी भाषिक ‘येळ्ळूर महाराष्ट्र राज्य’ हा फलक तेथील प्रशासनाने काढून टाकल्यानंतर पुन्हा एकदा सीमाभागात आंदोलन पेटले आणि तेथील कर्नाटकी पोलिसांनी मराठी भाषिकांवर लाठीचार्ज करताना ‘आतंकी’ हल्ला केला. पोलिसांच्या या निर्दयी हल्ल्यात महिला आणि लहान मुलांनाही सोडण्यात आले नाही. शिवसेनेने पोलिसांच्या या निर्दयी कृतीचा तीव्र शब्दात निषेध केला.
कानडी पोलिसांकडून येळळूर येथील मराठी बांधवांवर आणि माता भगिनीवर झालेल्या अमानुष मारहाणीबद्दल फक्त शिवसेनेच्या खासदारांनी लोकसभेत आवाज उठवून लोकसभा दणाणून सोडली.
महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमावादाच्या प्रश्नात शिवसेना पक्षप्रमुख मा. उद्धवजी ठाकरे यांच्या नेतृत्वाखाली शिवसेना ठामपणे मराठी बांधवांसोबत आजही आहे.